KUR’ÂN’DA İNFAK

Tekiner, Aziz, Kur’ân’da İnfak, Yüksek Lisans Tezi, T.C. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı Tefsir Bilim Dalı, Danışman: Prof. Dr. Muhsin Demirci, İstanbul, 2006, VIII+205 sf.

ÖNSÖZ. 1

SONUÇ. 2

ABSTRACT. 5

ÖNSÖZ

Allah (c.c.), yarattığı insan için gerekli her bilgiyi Kur’ân-ı Kerîm’de beyân etmiştir. İnsanlara verdiği malı ne şekilde harcamaları gerektiğini ve aralarındaki muhtaçların ihtiyaçlarını nasıl karşılayacaklarını da açıklamıştır. Allah rızası için muhtaçlara harcama yapmak Kur’ân’da “infâk” kavramıyla ifâde edilmiştir.

İnfâk kavramı Kur’ân’da 74 defa geçmekte, çoğu zaman îmân ve namaz ile beraber zikredilmekte, mü’minlerin temel özellikleri arasında sayılmaktadır. Ziyadesiyle teşvîk edilmekte, hattâ emredilmektedir. O halde, mü’minlerin de, “infâk”ın ne olduğunu iyice öğrenip gereğiyle amel etmeleri gerekmektedir. İnfâk’ın ne olduğunu daha iyi kavrayabilmek gayesiyle bunu araştırma konusu olarak seçmiş bulunmaktayız.

Kur’ân’da çok büyük önem atfedilen bu kavram hakkında tefsirlerde, hadislerde ve diğer dinî kaynaklarda dağınık olarak fazlasıyla bilgi mevcuttur. Fakat 1999 yılında Kur’ân’da infâk konusunu ilk araştırmaya başladığımızda bu konuda akademik seviyede bir çalışmaya rastlamadık. Bunun üzerine infâk kavramını tez konusu olarak seçtik. (Fakat bazı engellerden dolayı tezimizi zamanında bitiremedik). Daha sonra bu konuyu araştırmaya tekrar başladığımızda ise, infâk konusunda bazı değerli çalışmaların yapıldığını gördük. Fakat bunlarda infâk daha çok hadîs-i şerîfler, tasavvuf, vakıf ve sosyal dayanışma ağırlıklı olarak incelenmiştir. Tefsir alanında ise, Doç. Dr. Nihat TEMEL’in “Kur’ân’da Sosyal Güvenlik Kurumu Olarak İnfak” adlı kitabının 2001’de çıktığını gördük. Ancak, çalışmamızın içeriğinin bu eserle de farklılıklar arzetmesi, daha önce başladığımız bu araştırmada bize engel teşkil etmedi, bu eserden de istifâde ederek çalışmamıza devam ettik ve sonuçlandırdık.

Tez, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Girişte “infâk” ve infâk ile anlam yakınlığı olan nafaka, ihsân, tasadduk, zekât, îtâ, karz-ı hasen, teâvün, kerem gibi kavramlar hakkında genel bilgiler verilmiştir.

Birinci bölümde; infâkın kapsamı ve mâhiyetini anlayabilmek için infâk ile ilgili âyetler değerlendirilmiştir. İnsan–Allah–eşya ilişkisi bağlamında fakirlik meselesi ve infâka duyulan ihtiyaç ortaya konmuştur. İnfâk, zorunlu ve gönüllü infâk şeklinde iki kısma ayrılarak bunların da çeşitleri sayılmıştır. İnfâkın gâyesi tespit edilmeye çalışılmış ve infâkın engellerinden kurtulmaya dikkat çekilmiştir.

İkinci bölümde; infâka konu olan hususlar ele alınmıştır. İnfâk etmekle mükellef olanlar belirtildikten sonra fiilen infâkın nasıl gerçekleştiği anlatılmıştır. İnfâk edilecek kimseler sıralanmış, infâk edilecek maddî ve manevî nimetler değerlendirilmiş, miktârı ve zamanı tespit edilmeye çalışılmış, infâkın makbul olabilmesi için uyulması gereken âdâbı açıklanmıştır.

Üçüncü bölümde; infâkın maddî ve manevî sonuçları ile infâk edilmediği zaman ortaya çıkacak dünyevî ve uhrevî olumsuz sonuçlar değerlendirilmiştir.

İnfâk konusunu, zekâtın dışındaki gönüllü infâk ile sınırlandırmaya çalıştık, ancak gerekli yerlerde zekâta da değindik. Bu konuda yararlandığımız ana kaynaklar meşhur tefsir kitapları olmuştur. Mümkün olabildiğince ilk devir müfessirlerinden başlayarak müfessirlerin infâk hakkındaki açıklama ve görüşlerini tespit etmeye çalıştık. Konumuz her ne kadar Kur’ânî perspektiften infâk meselesini ortaya çıkarmak ise de, Hz. Peygamberimiz (s.a.v)’in hadîs-i şeriflerine de ilgili yerlerde mürâcât etmekten geri durmadık.

Bu çalışmamda konunun belirlenmesinden bitirmeme kadar beni büyük bir titizlikle yönlendiren ve değerli görüşleriyle destek olan tez danışmanı hocam Prof. Dr. Muhsin DEMİRCİ Bey’e, tezimi okuyup inceleyerek değerli görüşleriyle katkı sağlayan hocalarım Prof. Dr. Ziya YILMAZER Bey’e ve Doç. Dr. Abdülaziz HATİP Bey’e çok teşekkür ederim. Ayrıca, bu seviyeye gelmemizde bugüne kadar emeği geçen bütün hocalarıma ve tezimi hazırlarken fedâkârca yardımcı olan kıymetli eşime ve dostlarıma da çok teşekkür ederim. Bu mütevazi çalışmamızın hayırlara vesile olmasını dilerim.

SONUÇ

Allah (c.c.) insanı sosyal bir varlık olarak yaratmıştır. İnsanın tek başına yaşayarak bütün ihtiyaçlarını kendisinin karşılaması imkânsızdır. Bunun için toplum içerisinde yaşamaya ve birbirleriyle yardımlaşmaya mecburdur. İnsanlar arasındaki bireysel farklılıklar ve ekonomik seviye farkları da insanları birbirleriyle yardımlaşmaya mecbur bırakmaktadır. Kur’ân-ı Kerîm, hayatta vazgeçilmez olan yardımlaşma konusunu îmân ve namaz ile beraber zikrederek geniş yer vermiş, açıklamış ve inananları bu konuda eğitmiştir. Önemine binâen, müslümanların da yardımlaşma ve Allah’ın verdiği rızıkları doğru harcama konusunda ciddî olarak eğilmesi, hattâ namaz gibi bunun da eğitimini alması gerekmektedir.

Kur’ân’da, muhtaçların ihtiyaçlarını karşılamak için onlara karşılıksız (Allah rızası için) mal, para vb. harcamak “infâk” kavramıyla ifâde edilmiştir. Nafaka, ihsân, zekât, sadaka, hayır, karz-ı hasen, îtâ, atâ, kerem ve teâvün de infâk ile anlam yakınlığı olan diğer kavramlardır. Bunların tamamı insanların bir derdine derman olmak üzere bildirilmiştir.

İnfâk sayesinde insan nüfüsunun çoğunluğunun problemi olan fakirlik ortadan kaldırılmaktadır. Öncelikle şunu iyice vurgulamak gerekir ki, zengin-fakir herkes rızkını kazanmak için çalışıp çabalamak zorundadır. Çalışıp kazanmak bir ibadettir. Ancak, sağlık, sakatlık, yaşlılık, felâket vb. sebeplerle çalışıp kazanma imkânı olmayanlar ve muhtaç düşenler de ihtiyaç içerisinde bırakılmamakta, infâk devreye sokulmaktadır. Yani yardım ve sadaka almak, ihtiyaçları karşılamanın ve fakirlikten kurtulmanın birinci yolu değil, en son çaredir. Aslolan veren el olmaktır. Çünkü, veren el alan elden üstün ve hayırlıdır.

İnfâk, toplumda var olan yoksulluk problemini çözmede birinci yol ve çare olmamakla birlikte, yine de zekât ve sadakalarla muhtaçların yoksulluk sınırından, kendi kendine yeterli seviyeye gelmelerini sağlayabilmektedir.

Mallar bütün insanların kullanması için yaratılmıştır. Servet sadece zenginler arasında dolaştığı zaman, onların ihtiyaçlarından fazla kısmı kullanım dışı kalmakta, âtıl olarak biriktirilip bekletilmiş olmaktadır. Bu fazla mala çok ihtiyacı olan diğer insanlar da o mallardan mahrum kalmaktadır. Ancak infâk edildiğinde malların ve eşyaların yaratılış gayesi gerçekleşmektedir.

Zenginler infâk ederek fakirlerin ihtiyaçlarını karşıladıkları takdirde, fakirlerde haset, kin, nefret ve şiddet oluşmayacak, dolayısıyla toplumda zengin – fakir arasında sınıf çatışması oluşmayacaktır. Günümüz dünyasında, sınırsız maddeci ekonomik sistemlere tepki olarak malların özel mülkiyete konu olmadan eşit olarak paylaşılmasını savunan ekonomik sistemler ortaya çıkmış, yoksul çoğunluk tarafından umutla sahiplenilmiş ve dünyada savaşlara sebep olmuştur. İslâmiyet, iktisâdî açıdan hiçbir beşerî fikre benzemeyen, kendine özgü, insanın fıtratına en uygun ve en adâletli çözümü getirmiştir. Buna göre helâliyle servetler de kazanılabilmekte, infâk yoluyla en güzel şekilde paylaşılması da sağlanmaktadır. İslâmiyet zenginler ve fakirler arasındaki bu ekonomik barışı infâk ile sağlamaktadır.

İnfâkın, sadece müslümanlar ile sınırlı kalmayıp müslüman olmayanlara da verilebilmesi, hayvanlara ve tabiata da infâkın sevap olması, İslâm’ın cihanşumul bir din olduğunu, dünyada huzur, barış ve mutluluk temin etme gayesinde olduğunu göstermektedir. Dünyada huzur, barış ve mutluluk ise, belirli insanların dünyanın imkânlarını tamamen kullanıp sömürmesi ile değil, adâletli şekilde paylaşması ise sağlanabilir.

İnfâk edildiğinde paranın ve malın sirkülasyonunu sağlandığı için ekonomik faydaları görülmektedir. Kırkta bir oranında az bir miktar gibi görünen zekât, ülke çapında hesap edildiğinde her yıl belli sayıdaki fakiri kendi kendine yeterli seviyeye getirebilecek büyük bir meblağ tutmaktadır. Bu durum, yıldan yıla fakirliği azaltacak, zekât dışındaki gönüllü infâk da fakirliği bitirebilecek güçtedir.

Karz-ı hasen denen fâizsiz borç verme ile de fakir müteşebbisler işlerini kurabilmek için gerekli sermayeyi bularak kısa sürede zenginlik sınırını aşmakta, önce alanlardan iken verenlerden olmaktadır. Böylece toplumda fakirler sürekli azalırken zenginler sürekli artacaktır. Fert çapında yardımlaşma ile birlikte, vakıf ve dernekler kurarak teşkilatlı olarak yardımlaşmanın sonucunda daha çabuk ve etkili sonuç alınabilmektedir.

İnfâk, sadece maddî nimetlerden değil manevî nimetlerden de verilebilmektedir. İnsan, zengin olmasa bile manevî nimet ve imkânlarından infâk edebileceği ona kavratılmalıdır. Manevî nimetlerden infâk da insanların manevî ihtiyaçlarını karşılaması bakımından son derece önemlidir. Günümüzde psikolojik bunalımlar yaşayan insanlara karşı tatlı dil ve güler yüz göstermek, onları mutlu eden en büyük servet olabilecektir. Maddî yardım yapılamıyorsa bile, yetenekli fakirlere meslek öğretmek suretiyle daha köklü ve kalıcı yardım yapılmış olur. Bir usta, yetenekli bir fakire bir miktar para vermek yerine ona mesleğini öğrettiğinde onu ömür boyu zengin etmiş olmakta, işsizliğin çözümüne katkıda bulunmaktadır. Yani herkeste, Allah yolunda kullanabileceği, başkalarının yararına ve hizmetine sunabileceği bir nimet mutlaka vardır. Kişinin kendinde olan her nimet ile Allah yolunda hizmet etmesi mümkündür.

İlim ve hikmet sahipleri, sahip oldukları ilim ve hikmeti Allah rızası için etrafındaki insanlara öğretmesi sayesinde toplumda cehâlet azalacak, şer bilgilerin yerine hayırlı bilgiler daha çok yayılacaktır.

İnfâk, mü’minlerin en belirgin ve ayrılmaz özellikleri arasında sayılmıştır. Mü’minler gereği gibi infâk eden cömert insanlar olarak nitelenmiştir. Cimrilik mü’minlerde aslâ olmaması gereken çok kötü bir sıfattır. Müslümanlar bugün, Kur’ân’ın bu değerlerinden habersiz kaldıkları için huzursuzluklar yaşanmaktadır. İletişim bu kadar gelişmesine rağmen müslümanların çoğu, Kur’ân’ın, yakınlara infâk etme prensibini pek dikkate almamakta, en yakınlarındaki muhtaçları bile görememekte, öbür tarafta zevk ve safa içerisinde yaşayabilmektedir. Müslüman ülkelerin o kadar zenginlik kaynakları varken gayrı müslimlerin yardımlarına muhtaç olmaları infâkın gereği gibi yerine getirilmemesi sebebiyledir. Gayrı meşru yollara nice servetler harcayan müslümanlar, Allah yolunda malıyla ve canıyla harcamadıkları için bugün başkaları karşısında zayıf kalmakta ve ezilmektedirler. Hz. Peygamberimiz (s.a.v.) ve ilk devir müslümanları maddî ve manevî infâk seferberliği ile, İslâm’ın nûrunu kısa sürede dünyada yaymışlardır. Bugün de İslâm’ın korunması, savunulması ve yayılması aynı şekilde infâk ile mümkündür.

İnfâk edenler, bütün mahlûkata hesapsızca lutfeden Allah’ın ahlâkı ile ahlâklanmış olma şerefine yükselmektedirler. Peygamberlere ve büyük insanlara benzemiş olmaktadırlar. Böylece toplumda erdemli insanların sayısı artacak ve infâkın diğer hikmetlerinin de gerçekleşmesiyle İslâm medeniyeti dünyada en yüksek seviyeye yükselecektir. Ayrıca, Allah yolundaki harcamaların sevabı kat kat verilecek ve kişiye cennetteki ebedî mutluluğu da kazandıracacaktır.

İnfâk konusunun ekonomik, sosyal, psikolojik, hukukî ve ahlâkî boyutları vardır. Bu yönlerinin inceleneceği müstakil araştırmalara konu olabilir. Mümkünse o alanın uzmanları tarafından araştırılmasıyla yapılacak yeni çalışmalar çok daha derinlemesine, kaliteli ve doyurucu olacaktır Kur’ân’a göre infâk konusunda yaptığımız bu mütevazi çalışma genel hatlarıyla bir araştırma ve değerlendirmedir. Yeni ve çok daha güzel çalışmalara bir nebze katkımız olabilirse kendimizi bahtiyar sayacağız.

ABSTRACT

Spending has been given significant place in Koran and it has been requested that spending be made on God’s way from the food God has given. Spending means given goods, money etc. things in the way of Good by giving to those in need without waiting for any return and helping them. Charity, doing of good, giving to kith and kin, gift, giving alms, regular charity, good, beautiful loan, helping and generosity are the other notions that have similar meaning with spending.

In this thesis the “spending” notion based on Koran has been taken at hand and an attempt has been made to examine it from sources of interpretation.

In the introduction the meanings of spending and other notions that have close meaning have been given. In section one the Koran special qualities that are subject to spending have been taken at hand. The issue of neediness in the sense of Human-God-goods relation and thus the need for spending has been discussed. The types of mandatory and voluntary spending have been listed. The purpose of spending has been attempted to be established and attention was drawn to obstructions. In the second part who is obliged to spend, to whom - where spending should be made and material - non material blessings that could be spent were listed. For spending to be acceptable the manners that need to be followed were listed. In the third section the consequences of spending were taken at hand and evaluated.

Spending, if it can be met the manner as God has explained in the Koran and desires makes great affects in the individual's and public life. It renders superior morals to those who spend. It saves the poor to whom the spending is done from destitute and definitely solves the problem of destitute. It prevents the wealthy-poor conflict in the society and forms a loving atmosphere. It brings people closer to both each other and to God. When spending is not made, on the other hand, the order of the society is disrupted and great hazards arise. Therefore people should spend the material and non-material prosperity that God has given in the way of God.