KUR'ÂN'DA İNABE KAVRAMI

Öncel, Müyesser, Kur'ân'da İnabe Kavramı, Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Prof. Dr. Muhsin Demirci, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı Tefsir Bilim Dalı, İstanbul, 2006.

ÖNSÖZ

Kur'ân insanları Rablerinin yoluna iletmek ve onların dünya ve âhiret saadetlerini temin etmek için gönderilmiş bir hakikat rehberidir. İnsanın Yüce Yaratıcısını tanıyabilmesi ve O’nun rızasını kazanabilmesi için Kur'ân’ın rehberliğine ihtiyacı vardır. Bunun için de Kur'ân’ı iyice anlayıp yaşaması gereklidir. Kur'ân’ın ışığında Rabbine yönelen bir kul amacına ulaşmış demektir.

Bu çalışmada Kur'ân’da insanın Rabbine yönelişini ifade eden kavramlardan inabe üzerinde durulmuştur. Bu kavram üzerinde daha evvel bir çalışmanın yapılmamış olması, ayrıca Kur'ân’ın on sekiz ayetinde yer alan bu kavram hakkında temel kaynaklarda dahi detaylı bilgi bulunmaması bizi bu konuyu çalışmaya yöneltmiştir.

Üç bölümden oluşan araştırmanın birinci bölümünde konunun kavramsal çerçevesi ele alınarak değerlendirilmiştir. Ayrıca Kur'ân’da bu kavramla ilgili olan diğer bazı kavramlar da incelenerek inabe ile anlam yakınlıkları ve farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.

İkinci bölüm tezin esasını oluşturan bölümdür. Bu bölümde, inabe kavramının ilgili ayetler ışığında Kur'ân’daki yeri ve önemi tesbite çalışılmış, ayetler tefsirlerden istifade edilerek yorumlanmıştır. Böylece Kur'ân’ın konuya yaklaşımı belirlenmeye gayret edilmiştir. Bu bölümde insanlara rehber olarak gönderilen peygamberlerin Allah’a yönelişleri anlatılmış ve yorumlanmıştır. Ayrıca inabe- fıtrat, inabe- ilâhî af ilişkileri açıklanmıştır. Bunun yanı sıra kavram, insanın genel vasfı olması yönünden değerlendirilmiştir. İnabenin Allah’ın ayetlerini anlayabilmedeki önemi üzerinde durulmuştur. İnabenin hidayetle bağlantısı ve hidayete ermedeki etkisi açıklanmaya çalışılmıştır. Ayrıca uhrevî yönden inabenin cenneti kazanmaya vesile olması ilgili ayetler bağlamında anlatılmıştır.

Üçüncü bölümde ise, tasavvufta da önemli bir yeri olan kavrama mutasavvıfların bakış açısı ve kavrama dair yorumları aktarılarak konunun tasavvufî anlayıştaki kabul yönü ortaya konulmaya gayret edilmiştir.

Bir konulu tefsir çalışması olan bu tezin hazırlanmasında yardımlarını gördüğüm başta danışman hocam Prof. Dr. Muhsin Demirci olmak üzere Doç. Dr. Mustafa Altundağ ve Prof. Dr. Ziya Yılmazer ile yine çalışmam esnasında destek ve yardımından istifade ettiğim Prof. Dr. Yaşar Kandemir’e teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca beni büyük fedakârlıklarla okutup bu günlere getiren aileme ve yetişmemde emeği geçmiş olan, burada isimlerini sayamadığım herkese de minnetlerimi ifade etmek isterim.  Başarı ancak Allah’tandır. O’na güvenir ve O’na yönelirim.

SONUÇ

Yüce Allah insanı en mükemmel şekilde yaratmış ve onu pek çok üstünlüklerle donatmıştır. Onun vicdanına kendisine inanma ve yönelme duygusunu yerleştirmiştir. Ancak insan bu duyguyu kendisini Allah yolundan alıkoyan çeşitli engellerle kapatarak özünden uzaklaşmıştır. Bunun için Allah davetçiler göndererek insanı yoluna çağırmış, asıl fıtratına dönerek kendisine yönelmeye davet etmiştir.

Kâinattaki her şeyin başlangıcı ve sonu Allah’tır. Her şey O’ndan gelmiştir ve yine O’na dönecektir. Her şeyin varacağı nihâî nokta Rabbinin huzurudur. İnsan nereye dönerse dönsün, nereye giderse gitsin karşısında Allah’ı bulacaktır. Bir gemiye binen insanların gemi içinde farklı yönlere gitmeleri geminin istikametini değiştirmediği gibi, insanın gittiği her yer de O’na doğrudur. İnanmayanların ilâhî davete kulak tıkayıp yüz çevirerek geri dönmelerinin hiçbir anlamı yoktur. Bu yüzden insan, Allah’ın Kur'ân’da “İsteyerek yahut istemeden gelin!” diye seslendiği yer ve göklerin “İsteyerek geldik.” (Fussilet 41/11) demelerinden hisse alarak, kendi isteğiyle yönünü Rabbine döndürmelidir. İşte inabe kulun kendisine verilen irâdesini kullanarak Rabbine yönelişinin adıdır. Esasen dünya imtihanında sınanmanın en temel sebeplerinden biri de isteyerek gelenle kerhen gelenin birbirinden ayrılmasıdır. İnsan her halükarda Rabbine dönecektir. Önemli olan iradesiyle ve isteyerek dönmesidir. Allah Kur'ân’da insanların bu imtihanda kazananlardan olabilmeleri için kendisine yönelmelerini emretmekte, aksi halde ebediyyen pişmanlık çekeceklerini belirtmektedir. Ayrıca inabe ile Rablerinin yoluna dönen kulların yoluna uyulmasını istemekte ve bunların başında gelen peygamberlerden bazılarının inabelerini anlatmaktadır. Peygamberler, işlerinde muvaffak olabilmek, sıkıntılı anlarında Rablerine sığınıp bağışlanma dilemek, başkaları için Allah’a yalvarıp yakarmak gayesiyle inabede bulunmuşlardır. Burada dikkate değer diğer husus da tevekkül ve inabe bağlantısıdır. Peygamberlerin yönelişlerinin anlatıldığı bu âyetlerde önce tevekkül, sonra inabe zikredilerek başarabilmek ve ya sıkıntıdan kurtulabilmek için önce Allah’a güvenip dayanmak, sonra da yönelmek gerektiği mesajı verilmektedir.

Allah’ın kâinat üzerinde yarattığı her varlıkta O’nun varlığına ve yüce kudretine işaret eden nice belgeler bulunmaktadır. Allah bunlarla yetinmeyerek kullarının kendisini tanımaları için ayrıca peygamberleri aracılığıyla kutsal kitaplar indirmiştir. Ancak O’nun kâinattaki ve yüce Kitabındaki hakikatleri anlayıp kavrayabilmek için de Allah’a yönelmek şarttır. Çünkü kalbi gerçeklere kapalı insanların bunlardan ders alıp Hakk’a yol bulabilmeleri imkânsızdır. Bu yüzden Allah dinine ancak kendisine inabe ile yönelenleri hidayet edeceğini belirterek inabenin önemini ısrarla vurgulamıştır. Çünkü bu kimseler Allah’a inanan, O’nun zikriyle kalbleri mutmain olan, salih ameller işleyerek imanlarının gereği üzere yaşayan kimselerdir. Ayrıca bunlar akl-ı selîm sahipleridirler. Allah’ın dışındaki her şeyle alakalarını kesmişler, O’na gönülden teslim olarak, O’nun rızası doğrultusunda hayatlarına yön vermişlerdir. Bu yüzden Allah’ın kullarına ödül olarak hazırladığı cennetiyle müjdelenmeye layık görülmüşlerdir.

İnâbe ile ilgili âyetler incelendiğinde, bu âyetlerde özellikle tevhid vurgusu dikkat çekmektedir. Ayrıca inabenin yanı sıra, onun yansımalarından takva, teslimiyet ve namazın da emredildiği görülmektedir.

Şu halde inabe, Hakk’a isteyerek ve gönülden yöneliştir. Hakk'ın ayetlerini anlayarak hidayete erebilmek, gerçek dini yaşayarak öze dönebilmek, peygamberlerin ahlakıyla ahlaklanabilmek, takva sırrına ererek, ilâhî affa mazhar olarak ebedî azaptan kurtulup cenneti kazanabilmek Allah’a inabede bulunmakla mümkündür.

İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER.................................................................................................................. i

KISALTMALAR............................................................................................................. iv

ÖNSÖZ............................................................................................................................. v

GİRİŞ

I- KONUNUN ÖNEMİ.................................................................................................... 1

II- ARAŞTIRMANIN METODU..................................................................................... 3

III- ARAŞTIRMANIN KAYNAKLARI........................................................................... 4

BİRİNCİ BÖLÜM

KAVRAMSAL ÇERÇEVE

I- İNABE KAVRAMI....................................................................................................... 7

         A- Lügat Anlamı...................................................................................................... 7

         B- Terim Anlamı...................................................................................................... 9

II- İNABE KAVRAMIYLA ANLAM YAKINLIĞI OLAN KAVRAMLAR……..14

         A- Tevbe................................................................................................................ 14

         B- Evbe................................................................................................................. 18

         C- Tebettül............................................................................................................ 21

         D- Teveccüh.......................................................................................................... 24

         E- Teslimiyet......................................................................................................... 26

III- İNABE İLE DOLAYLI OLARAK BAĞLANTILI KELİMELER.......................... 28

         A- Rucû.................................................................................................................. 28

         B- Rağbet.............................................................................................................. 31

         C- Zehâb............................................................................................................... 32

         D- Firâr.................................................................................................................. 34

İKİNCİ BÖLÜM

İNABENİN KUR'ÂNÎ BOYUTU

I- NÜBÜVVET VE İNÂBE.......................................................................................... 37

         A- Peygamberimizin Vasfı Olarak İnabe........................................................... 37

         B- Diğer Bazı Peygamberlerin Vasfı Olarak İnabe........................................... 40

                 1- Hz. İbrahim'in İnabesi.............................................................................. 41

                 2- Hz. Şuayb’ın İnabesi................................................................................ 43

                 3- Hz. Davud’un İnâbesi............................................................................... 45

                 4- Hz. Süleyman’ın İnabesi.......................................................................... 47

II- İNABE- FITRAT İLİŞKİSİ ...................................................................................... 49

         A- Fıtratın Tanımı................................................................................................... 49

         B- İnabenin İnsanı Fıtrata Yönlendirmesi............................................................ 53

III- İNSANIN GENEL VASFI OLARAK İNABE....................................................... 55

         A- İnsanların Belâ ve Musibet Anında Rablerine Yönelmeleri.......................... 56

         B- İnabe Bağlamında Müminlerle İnkârcıların Mukayesesi............................... 58

IV- İNABE VE İLÂHÎ AF.............................................................................................. 60

V- İNÂBE SAHİPLERİNİN YOLUNA UYMAK........................................................ 62

VI- İNABEDE BULUNANLARIN AYETLERDEN ÖĞÜT ALMALARI................ 69

VII- İNABENİN SONUÇLARI..................................................................................... 75

         A- İnâbenin Dünyevî Sonucu: Hidayete Erdirilme............................................. 75

                1- İnabe-Hidayet İlişkisi................................................................................ 76

                2- Hidayete Erdirilen Müniblerin Nitelikleri................................................. 81

         B- İnabenin Uhrevî Sonucu: Cennetle Müjdelenme........................................... 83

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

TASAVVUFÎ ANLAYIŞA GÖRE İNABE

I-TASAVVUFTA İNABE KAVRAMI.......................................................................... 90

         A- Tasavvufta İnabenin Tanımı ve Mahiyeti........................................................ 90

         B- İnsanları İnabeye Sevkeden Âmiller.............................................................. 92

         C- İnabenin Türleri................................................................................................ 93

         D- İnabenin Gerçekleşmesinin Şartları.............................................................. 94

II-TASAVVUFTA İNABE VE TEVBE MÜNASEBETİ............................................ 97

         A- Tasavvufta Tevbenin Tanımı........................................................................... 97

         B- Tasavvufta İnabe -Tevbe İlişkisi..................................................................... 98

                 1- Tevbenin Oluşumundaki Merhalelerden Biri Olarak İnabe.................. 98

                 2- Tevbenin Kabul Şartlarından Biri Olarak İnabe.................................... 99

                 3- Bir Tevbe Türü Olarak İnabe................................................................ 101

                 4- Bir Tevbe Makamı Olarak İnabe.......................................................... 101

         C- Tevbe Ve İnabe Arasındaki Farklar............................................................ 103

III-TASAVVUFTA İNTİSAB ETME ANLAMINDA KULLANILAN İNABE…...104

SONUÇ....................................................................................................................... 108

BİBLİYOGRAFYA...................................................................................................... 110