Kur'ân insanları Rablerinin
yoluna iletmek ve onların dünya ve âhiret saadetlerini temin etmek için
gönderilmiş bir hakikat rehberidir. İnsanın Yüce Yaratıcısını tanıyabilmesi ve
O’nun rızasını kazanabilmesi için Kur'ân’ın rehberliğine ihtiyacı vardır. Bunun
için de Kur'ân’ı iyice anlayıp yaşaması gereklidir. Kur'ân’ın ışığında Rabbine
yönelen bir kul amacına ulaşmış demektir.
Bu çalışmada Kur'ân’da insanın
Rabbine yönelişini ifade eden kavramlardan inabe üzerinde durulmuştur. Bu
kavram üzerinde daha evvel bir çalışmanın yapılmamış olması, ayrıca Kur'ân’ın
on sekiz ayetinde yer alan bu kavram hakkında temel kaynaklarda dahi detaylı
bilgi bulunmaması bizi bu konuyu çalışmaya yöneltmiştir.
Üç bölümden oluşan araştırmanın
birinci bölümünde konunun kavramsal çerçevesi ele alınarak değerlendirilmiştir.
Ayrıca Kur'ân’da bu kavramla ilgili olan diğer bazı kavramlar da incelenerek
inabe ile anlam yakınlıkları ve farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır.
İkinci bölüm tezin esasını
oluşturan bölümdür. Bu bölümde, inabe kavramının ilgili ayetler ışığında
Kur'ân’daki yeri ve önemi tesbite çalışılmış, ayetler tefsirlerden istifade
edilerek yorumlanmıştır. Böylece Kur'ân’ın konuya yaklaşımı belirlenmeye gayret
edilmiştir. Bu bölümde insanlara rehber olarak gönderilen peygamberlerin
Allah’a yönelişleri anlatılmış ve yorumlanmıştır. Ayrıca inabe- fıtrat, inabe-
ilâhî af ilişkileri açıklanmıştır. Bunun yanı sıra kavram, insanın genel vasfı
olması yönünden değerlendirilmiştir. İnabenin Allah’ın ayetlerini
anlayabilmedeki önemi üzerinde durulmuştur. İnabenin hidayetle bağlantısı ve
hidayete ermedeki etkisi açıklanmaya çalışılmıştır. Ayrıca uhrevî yönden
inabenin cenneti kazanmaya vesile olması ilgili ayetler bağlamında
anlatılmıştır.
Üçüncü bölümde ise, tasavvufta da
önemli bir yeri olan kavrama mutasavvıfların bakış açısı ve kavrama dair
yorumları aktarılarak konunun tasavvufî anlayıştaki kabul yönü ortaya konulmaya
gayret edilmiştir.
Bir konulu tefsir çalışması olan
bu tezin hazırlanmasında yardımlarını gördüğüm başta danışman hocam Prof. Dr.
Muhsin Demirci olmak üzere Doç. Dr. Mustafa Altundağ ve Prof. Dr. Ziya Yılmazer
ile yine çalışmam esnasında destek ve yardımından istifade ettiğim Prof. Dr.
Yaşar Kandemir’e teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca beni büyük fedakârlıklarla okutup
bu günlere getiren aileme ve yetişmemde emeği geçmiş olan, burada isimlerini
sayamadığım herkese de minnetlerimi ifade etmek isterim. Başarı ancak Allah’tandır. O’na güvenir ve
O’na yönelirim.
Yüce Allah insanı en
mükemmel şekilde yaratmış ve onu pek çok üstünlüklerle donatmıştır. Onun
vicdanına kendisine inanma ve yönelme duygusunu yerleştirmiştir. Ancak insan bu
duyguyu kendisini Allah yolundan alıkoyan çeşitli engellerle kapatarak özünden
uzaklaşmıştır. Bunun için Allah davetçiler göndererek insanı yoluna çağırmış,
asıl fıtratına dönerek kendisine yönelmeye davet etmiştir.
Kâinattaki her şeyin
başlangıcı ve sonu Allah’tır. Her şey O’ndan gelmiştir ve yine O’na dönecektir.
Her şeyin varacağı nihâî nokta Rabbinin huzurudur. İnsan nereye dönerse dönsün,
nereye giderse gitsin karşısında Allah’ı bulacaktır. Bir gemiye binen
insanların gemi içinde farklı yönlere gitmeleri geminin istikametini
değiştirmediği gibi, insanın gittiği her yer de O’na doğrudur. İnanmayanların
ilâhî davete kulak tıkayıp yüz çevirerek geri dönmelerinin hiçbir anlamı
yoktur. Bu yüzden insan, Allah’ın Kur'ân’da “İsteyerek yahut istemeden
gelin!” diye seslendiği yer ve göklerin “İsteyerek geldik.”
(Fussilet 41/11) demelerinden hisse alarak, kendi isteğiyle yönünü Rabbine
döndürmelidir. İşte inabe kulun kendisine verilen irâdesini kullanarak Rabbine
yönelişinin adıdır. Esasen dünya imtihanında sınanmanın en temel sebeplerinden
biri de isteyerek gelenle kerhen gelenin birbirinden ayrılmasıdır. İnsan her
halükarda Rabbine dönecektir. Önemli olan iradesiyle ve isteyerek dönmesidir.
Allah Kur'ân’da insanların bu imtihanda kazananlardan olabilmeleri için
kendisine yönelmelerini emretmekte, aksi halde ebediyyen pişmanlık
çekeceklerini belirtmektedir. Ayrıca inabe ile Rablerinin yoluna dönen kulların
yoluna uyulmasını istemekte ve bunların başında gelen peygamberlerden
bazılarının inabelerini anlatmaktadır. Peygamberler, işlerinde muvaffak
olabilmek, sıkıntılı anlarında Rablerine sığınıp bağışlanma dilemek, başkaları
için Allah’a yalvarıp yakarmak gayesiyle inabede bulunmuşlardır. Burada dikkate
değer diğer husus da tevekkül ve inabe bağlantısıdır. Peygamberlerin
yönelişlerinin anlatıldığı bu âyetlerde önce tevekkül, sonra inabe zikredilerek
başarabilmek ve ya sıkıntıdan kurtulabilmek için önce Allah’a güvenip dayanmak,
sonra da yönelmek gerektiği mesajı verilmektedir.
Allah’ın kâinat
üzerinde yarattığı her varlıkta O’nun varlığına ve yüce kudretine işaret eden
nice belgeler bulunmaktadır. Allah bunlarla yetinmeyerek kullarının kendisini
tanımaları için ayrıca peygamberleri aracılığıyla kutsal kitaplar indirmiştir.
Ancak O’nun kâinattaki ve yüce Kitabındaki hakikatleri anlayıp kavrayabilmek
için de Allah’a yönelmek şarttır. Çünkü kalbi gerçeklere kapalı insanların
bunlardan ders alıp Hakk’a yol bulabilmeleri imkânsızdır. Bu yüzden Allah
dinine ancak kendisine inabe ile yönelenleri hidayet edeceğini belirterek
inabenin önemini ısrarla vurgulamıştır. Çünkü bu kimseler Allah’a inanan, O’nun
zikriyle kalbleri mutmain olan, salih ameller işleyerek imanlarının gereği
üzere yaşayan kimselerdir. Ayrıca bunlar akl-ı selîm sahipleridirler. Allah’ın
dışındaki her şeyle alakalarını kesmişler, O’na gönülden teslim olarak, O’nun
rızası doğrultusunda hayatlarına yön vermişlerdir. Bu yüzden Allah’ın kullarına
ödül olarak hazırladığı cennetiyle müjdelenmeye layık görülmüşlerdir.
İnâbe ile ilgili
âyetler incelendiğinde, bu âyetlerde özellikle tevhid vurgusu dikkat
çekmektedir. Ayrıca inabenin yanı sıra, onun yansımalarından takva, teslimiyet
ve namazın da emredildiği görülmektedir.
Şu halde inabe,
Hakk’a isteyerek ve gönülden yöneliştir. Hakk'ın ayetlerini anlayarak hidayete
erebilmek, gerçek dini yaşayarak öze dönebilmek, peygamberlerin ahlakıyla
ahlaklanabilmek, takva sırrına ererek, ilâhî affa mazhar olarak ebedî azaptan
kurtulup cenneti kazanabilmek Allah’a inabede bulunmakla mümkündür.
BİRİNCİ
BÖLÜM
KAVRAMSAL ÇERÇEVE
A- Lügat Anlamı...................................................................................................... 7
B- Terim Anlamı...................................................................................................... 9
II- İNABE KAVRAMIYLA ANLAM YAKINLIĞI OLAN
KAVRAMLAR……..14
A- Tevbe................................................................................................................ 14
B- Evbe................................................................................................................. 18
C- Tebettül............................................................................................................ 21
D- Teveccüh.......................................................................................................... 24
E- Teslimiyet......................................................................................................... 26
III- İNABE İLE DOLAYLI OLARAK
BAĞLANTILI KELİMELER.......................... 28
A- Rucû.................................................................................................................. 28
B- Rağbet.............................................................................................................. 31
C- Zehâb............................................................................................................... 32
D- Firâr.................................................................................................................. 34
A- Peygamberimizin Vasfı Olarak İnabe........................................................... 37
B- Diğer Bazı Peygamberlerin Vasfı Olarak İnabe........................................... 40
1- Hz. İbrahim'in İnabesi.............................................................................. 41
2- Hz. Şuayb’ın İnabesi................................................................................ 43
3- Hz. Davud’un İnâbesi............................................................................... 45
4- Hz. Süleyman’ın İnabesi.......................................................................... 47
II- İNABE- FITRAT İLİŞKİSİ ...................................................................................... 49
A- Fıtratın Tanımı................................................................................................... 49
B- İnabenin İnsanı Fıtrata Yönlendirmesi............................................................ 53
III- İNSANIN GENEL VASFI OLARAK
İNABE....................................................... 55
A- İnsanların Belâ ve
Musibet Anında Rablerine Yönelmeleri.......................... 56
B- İnabe Bağlamında Müminlerle İnkârcıların
Mukayesesi............................... 58
IV- İNABE
VE İLÂHÎ AF.............................................................................................. 60
V- İNÂBE SAHİPLERİNİN YOLUNA
UYMAK........................................................ 62
VI- İNABEDE BULUNANLARIN
AYETLERDEN ÖĞÜT ALMALARI................ 69
A- İnâbenin Dünyevî Sonucu: Hidayete Erdirilme............................................. 75
1- İnabe-Hidayet İlişkisi................................................................................ 76
2- Hidayete Erdirilen Müniblerin
Nitelikleri................................................. 81
B- İnabenin Uhrevî Sonucu: Cennetle Müjdelenme........................................... 83
TASAVVUFÎ ANLAYIŞA GÖRE İNABE
A- Tasavvufta İnabenin Tanımı ve Mahiyeti........................................................ 90
B- İnsanları İnabeye Sevkeden Âmiller.............................................................. 92
C- İnabenin Türleri................................................................................................ 93
D- İnabenin Gerçekleşmesinin Şartları.............................................................. 94
II-TASAVVUFTA İNABE VE TEVBE
MÜNASEBETİ............................................ 97
B- Tasavvufta İnabe -Tevbe İlişkisi..................................................................... 98
1- Tevbenin Oluşumundaki
Merhalelerden Biri Olarak İnabe.................. 98
2- Tevbenin Kabul Şartlarından
Biri Olarak İnabe.................................... 99
3- Bir Tevbe Türü Olarak İnabe................................................................ 101
4- Bir Tevbe Makamı Olarak
İnabe.......................................................... 101
C- Tevbe Ve İnabe Arasındaki Farklar............................................................ 103
III-TASAVVUFTA İNTİSAB ETME ANLAMINDA
KULLANILAN İNABE…...104