KUR'AN'DA AKRABALIK İLİŞKİLERİ

ÖNCEL, Hüsnü, Kur'ân'da Akrabalık İlişkileri, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri (Tefsir), Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Yrd. Doç. Dr. Yunus EKİN, Sakarya, EYLÜL- 2003.

ÖZET. 4

İÇİNDEKİLER.. 5

ÖNSÖZ

İnsanlara hidâyet rehberi olarak gönderilen Kur'ân-ı Kerîm, insanların Yaratıcısı tarafından inzal edilmiştir. Allah insanları yaratmış ve onlara beyânı (konuşmayı, ifadeyi, anlatmayı) öğretmiş ve onları bu vasıfla mümtaz kılmıştır. İnsanları yaratan Allah olduğu için, onların hangi dilden ve hangi üslûbdan anlayacaklarını da en iyi yine O bilir. İşte bundan dolayı O, insanlığa Kur'ân'ı bir irşâd, beyyinât ve hakkı batıldan ayıran bir furkân olarak göndermiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de insanlar için gerekli olan çeşitli konular yer almaktadır. Bu konulardan biri de akrabalıktır. Kur'ân, akrabalık ile ilgili insanlığa aydınlatıcı ve yol gösterici bilgiler sunmuştur.

Dinimiz hısım ve akrabaya karşı iyi davranılmasına büyük önem vermiştir. Hısım akrabalar, geniş anlamda ailenin bir parçasıdır. Onlara karşı görevlerimiz vardır. Bu görevlerin en başında sıla-i rahim; yani onları ziyaret edip hal hatırlarını sormak gelir. Dinimizin büyük önem verdiği sıla-i rahim; birçok açıdan aile ve toplumun yapısına olumlu katkılar sağlar. Hısım akrabaları zaman zaman ziyaret etmek, güler yüz ve güzel sözle sevgilerini kazanmak, ihtiyacı olanlara yardım etmek, hediye göndermek, gönüllerini almak, uzakta olanlarla haberleşmek ve selam göndermek son derece güzel ve ahlâkî bir davranıştır. Akrabaya soğuk davranmak, toplumun çözülmesine, birbirine yabancılaşmasına yol açar. Bunun neticesinde birbirini tanımayan nesiller yetişir. Birbirini tanımayan ve akrabalık bağları çözülmüş toplumların sonu ise hüsrandır.

Bu çalışma giriş ve iki bölümden meydana gelmektedir. Giriş kısmında konunun önemi, yüksek lisans tezi olarak seçilip işlenmesine etki eden faktörler, takip edilen yöntem hakkında bilgi verilmiştir.

Birinci bölümde, konunun kavramsal çerçevesi incelenmiştir. Bu bağlamda Kur'an'da, zürriyet, zevi'l-erhâm, zü'l-kurbâ, âl, ehl, ehl-i beyt, şa'b, aşiret, veli gibi akrabalık ifade eden kavramlar ele alınmış, kelimelerin sözlük anlamları ve Kur'an-ı Kerîm'de kullanıldığı anlamlar tesbit edilmeye çalışılmıştır.

İkinci bölümde ise, akrabalık ilişkilerinin ahlâkî boyutu incelenmiş, bu bağlamda akrabalık bağlarının önemi, akrabalık bağlarını koruma, akrabalara güzel muamelede bulunma, tebliğ görevine önce akrabalardan başlama, yakınlara hakkını verme, akrabalara infak etmenin takva ile ilişkisi, akrabaların hatalarından dolayı yardımı kesmeme, akrabaların vasiyetine şahitlik, gayr-i müslim akrabalarla münasebetler gibi konular işlenmiştir.

Çalışmam süresince bana yol gösteren danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Yunus Ekin Bey'e, bilimsel eleştiri ve desteklerinden dolayı Doç. Dr. Recep Kaymakcan ve Yrd. Doç. Dr. Muhittin Akgül beylere, yetişmemizde emeği geçen, maddi ve manevî yönden destek olan herkese teşekkürü bir borç bilirim.

SONUÇ

Kur'ân-ı Kerîm her meseleye gerektiği ve insana lazım olduğu kadarıyla temas etmiştir. Akrabalık konusu da Kur'ân'ın içerdiği başta gelen konulardan biridir. Kur'ân'da akrabalık hakkında insanlara yol gösterilmiş, tavsiyelerde bulunulmuştur.

Kur'ân-ı Kerîm'de akrabalığı ifade eden çeşitli kelimeler geçmektedir. Bu kelimelerden biri olan zü'l-kurbâ, yakın akraba anlamına gelmektedir. Gene akrabalıkla ilgili kelimelerden olan zevi'l-erhâm; hısımlık bağına sahip kimseler anlamında, âl; yandaş, soy, aile anlamlarında, ehl; topluluk, halk, ümmet, aile, eş ve çocuk, çevre anlamlarında, aşiret; yakınlar, akrabalar, aynı kandan olanlar anlamlarında kullanılmıştır.

Allah, insanlar arasında çeşitli rabıtaların kurulmasını emretmiş, akrabalık ve sıla-i rahmi bu rabıtaların arasında saymıştır. Kur'ân'da yakınların hukukuna riayet ve sıla-i rahme dikkat çekilmiş, bunları ihmal edenler ağır bir şekilde uyarılmıştır. Böylece âdeta toplumsal huzur ve güvenin tesisini bu rabıtaların korunmasına bağlamıştır.

Kur'ân-ı Kerîm'de akrabaya güzel muamele emredilmiş, ana-baba hakkının bir uzantısı olarak akrabaların hakkı zikredilmiştir. Bütün insanların tek bir nefisten yaratılmış olmasının, akrabalara olan ihsanda ve lütufta bulunma emrinde bir payı bulunmaktadır. Çünkü akrabalar arasında mutlaka, muhabbet ve sevgiyi artıracak olan bir nevi münasebet ve bir arada bulunma söz konusudur. İşte bu sebepten dolayı insan, akraba ve ecdâdının medhedilmesinden sevinir, onların kınanmasından ise kederlenir. Durum böyle olunca, akrabalara iyilikte bulunma emrinin manası, bunun, insanların birbirlerine karşı şefkatlerinin artmasına vesile olmasıdır. İnsanlar, herkesin aynı atadan gelme olduğunu bildiklerinde, birbirlerine karşı öğünüp kibirlenmeyi bırakıp, tevazu ve güzel bir davranış gösterirler. Allah herkesin bilmesi, genel ve temel bilgiler olarak öğrenilmesi ve uygulanması gerekli olan güzel ahlâk içersinde akrabalara iyiliği de saymış, akraba ve hısımlar hakkında akrabalık inceliğine yaraşan bir sevgi beslemeyi emretmiştir. Kur'ân'da insanların birbirlerine karşı güzel davranış sergilemelerinde akrabalığın rolü vurgulanmıştır.

Akraba ile ilişkiyi sürdürmek Allah'ın emirlerindendir, ilişkiyi kesmek ise nifak hareketlerinden sayılmaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'de akrabalık bağlarını koparanların Allah'ın lanetine uğradıkları belirtilmektedir. Bu durum da akrabalık bağlarını koparmanın büyük günahlardan olduğunu göstermektedir. Akrabalık bağını koparmak kişinin, Allah'ın akrabalarına karşı yükümlü kıldığı vecibeleri yerine getirmemesiyle ve akrabalarına karşı gereken ilgi ve şefkati göstermemesiyle gerçekleşmiş olur.

Kur'an, Müslümanların üzerinde akrabaların hakları bulunduğunu haber vererek bu haklara riayet edilmesini emretmektedir. Bu emir yerine getirilirken verilen para, mal veya eşya, bir şahsın diğer şahsa ikramı manası taşımaz. Verilen şey, Allah tarafından onlara hak olarak tanınmıştır. Bu hakkı hak sahibine veren kimse sadece Allah'ın emrini yerine getirip borcundan kurtulmuş olur. Hak, Allah için yerine getirilen bir haktır. Akraba hakkı, sıla-i rahimde bulunmak, iyilik yapmak, imkanı varsa infak etmek, imkanı yoksa güzel söz söylemek şeklinde açıklanmıştır. Kur'ân'da kişinin, düşkün olduğu malından Allah yolunda vermesi takvadan sayılırken kendilerine mal verilecek kimselerin ilki olarak akrabalar zikredilmiştir. Zira bunlara verilen sadaka, diğerlerine verilenden daha üstün görülmüştür.

Allah, Kur'ân-ı Kerîm'de mü'minlere, akrabalık ilişkilerinde, yaratılış hikmetine aykırı olan hırsı, nefse ait kibri ve akrabaların Allah'ın emrine aykırı arzu ve meyillerini göz önüne almamayı öğütlemiş, her hususta Allah'ın hükmünün yerine getirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Hata edip kötülükte bulunsalar bile affederek yakınlık derecesi olanlara iyilik yapmaları tavsiyesinde bulunmuştur.

Toplumlar birbirinden oluşmuş akraba gruplarından meydana gelirler. Sevgi ve saygı ile akrabalık bağlarını koruyan ve devam ettiren aile gruplarından oluşmuş bir toplum huzur ve sükûn içersinde olur. İnanç ve davranış açısından zirveye doğru yürür. İşte bu nedenle İslâm dini akrabalar arasında sevgi ve saygının daima canlı tutulmasını istemiş, bu ilgi ve bağın kopmasına asla razı olmamıştır. Bu bağı koparanlar da şiddetli azabla tehdit edilerek uyarılmışlardır.

Bu çalışmada daha çok akrabalığın aklâkî boyutu üzerinde durulmuş bu açıdan akrabalık ilişkileri incelenmeye çalışılmıştır. Akrabalığın uhrevî boyutu, hukukî açıdan akrabalık ilişkileri, peygamberlerin akrabalarıyla münasebetleri gibi konular ise yeni çalışmalara ihtiyaç duymaktadır.

ÖZET

Kişiye nesep, süt ve evlilik sebebiyle yakın olanlara akraba denir. Akrabalık bu vasfı taşıyanlara karşılıklı birtakım hak ve vazifeler yükler. Bu durum, ahlâkî vazifeleri de içine alacak şekilde "akrabalık hukuku" tabiriyle ifade edilir. Kur'ân-ı Kerîm ve hadislerde akrabalık bağlarının karşılıklı ziyaret, haberleşme, maddî ve manevî yardımlaşma gibi çeşitli yollarla korunması ve güçlendirilmesi üzerinde hassasiyetle durulur.

Akrabalığın tez konusu olarak seçilmesinin sebebi sosyal hayatta akrabalığa verilen değerin her geçen gün biraz daha önemini kaybettiği düşüncesidir. Dinî yönden bu kadar önemli ve geniş bir yere sahip olan akrabalık bağlarına sosyal hayatta da riayet edilmesine katkıda bulunmaktır.

Bu araştırmada Kur'an'ın akrabalığa bakış açısı tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda insanın yaratılışı ve hısımlara ayrılması, akrabalık ile ilgili kavramlar incelenmiş, akrabaya güzel muamele, akrabalara hakkını verme…vb. yönlerden akrabalık ilişkilerinin ahlâkî boyutu araştırılmıştır.

Araştırmada takip edilen metot, konulu veya kavram tefsiri çalışmalarında takip edilmesi gereken temel ilkeler çerçevesinde oluşmuştur. Kısaca, Konulu tefsir metodu, Kur'an'da herhangi bir konu ile ilgili bütün âyetleri toplayarak, bunları mümkün olduğunca nüzûl sırasına koyup ilmî bir incelemeye tâbi tuttuktan sonra Yüce Allah'ın o konu ile ilgili muradını toplu bir şekilde ortaya koymaya çalışmaktır.

İÇİNDEKİLER

KISALTMALAR…..…………….……………………………………………………IV

ÖZET….……...………………………………………………………………………...V

SUMMARY......……...……………………………………………………………......VI

GİRİŞ……………………………………………………………………………………1

1. KONUNUN ÖNEMİ……………………………………………………….................1

2.ARAŞTIRMANIN METODU……….………………………………………………..2

BİRİNCİ BÖLÜM

1.KUR'AN'DA GENEL ANLAMDA AKRABALIĞI İFADE EDEN KELİMELER…………………………………………………………………………...5

1.1. ZÜ'L-KURBÂ …………………………..………………………………………..6

1.2. ZEVİ'L-ERHÂM…….…………………..………………………………………..7

1.3. ZÜRRİYET ……………………………..………………………………………..8

1.4. ÂL…………...…………………….……..…………………………………….....8

1.4. 1. Destekçi Ve Yandaş….………..…………………………………………10

1. 4. 2. Soy…………………………..…………………………………………..10

1. 4. 3. Aile…………………………..………………………………………….10

1.5. EHL….…..………………………………………………………………………11

1. 5. 1. Topluluk…….……...…………………………………………………….11

1. 5. 2. Sahip…..…..…...…......………………………………………………….12

1. 5. 3. Ehil ve Layık.............................................................................................13

1. 5. 4. Din...……..……..….....………………………………………………….14

1.6. EHL-İ BEYT……….……...……………………………………………………14

1.7. ŞUÛB VE AŞÎRET….......………………………………………………………16

1.8. VELÎ……….………...…...………………………………………………………16

2.KUR'AN'DA ÖZEL ANLAMDA AKRABALIĞI İFADE EDEN

KELİMELER………………………………………………………………………..18

2.1. TIFL….….......………...…………………………………………………………19

2.2. SABÎ……...…...…...………….…………………………………………………20

2.3. GULÂM….…….....…...………........................…………………………………20

2.4. SAĞIR…….………..………….…………………………………………………21

2.5.YETİM……..……...………….……………………………..……………………21

2.6. RABÂİB……...…...………….…………….……………………………………22

2.7. İBN……….………………..….…………………………………………………22

2.7.1. Oğullar………..………..………………….………………………………23

2.7.2. Yandaşlar…………..…………...............…………………………………23

2.8. VELED VE VELÎD ……......……………...……………………………………24

2.9. HAFEDE…………….....…..……………………………………………………24

2.10. ESBÂT……...…….……………………………………………………………25

2.11. NÂFİLE………..………………………………………………………………25

2.12. EBEVEYN………………….…………………………………………………26

2.12.1. Eb………………...……....……………………………………… ……27

2.12.2. Üm..……………...……………………………………………… ……28

2.13. CED …………...…...…..………………………………………………………29

2.14. KELÂLE…….……...…………………………………….……………………30

2.15. EH ve UHT………..……….………………………..…………………………31

2.16. AMM ve AMME……..…...…….……………..………………………………31

2.17. ZEVC………….……………….………………………………………………32

2.18. RADÂ'………....………...….…………………………………………………36

İKİNCİ BÖLÜM

AKRABALIK İLİŞKİLERİNİN AHLÂKÎ BOYUTU

1. AKRABALIK BAĞLARININ ÖNEMİ……...….……...……..…………………….37

2. AKRABALIK BAĞLARINI KORUMA…...….…….….…………………………..38

3. AKRABAYA GÜZEL MUAMELE………...….…………………………………...42

4. AKRABAYA HAKKINI VERMEK …….…....…...……………………………….44

5. AKRABAYA İNFAKIN TAKVÂ İLE İLİŞKİSİ..……..…………………………..49

6. AKRABALARIN HATALARINDAN DOLAYI YARDIMI KESMEMEK ….…..51

7. AKRABANIN VASİYETİNE ŞAHİTLİK ………...…………...…….……………53

8. AKRABA VE ADÂLET.....…....……………………………………………….......55

9. AKRABALARA TEBLİĞDE BULUNMA...………...………………..…….….….58

9.1. İrşada Karşılık Akrabalık Sevgisi..…………………..…………….…………...60

10. EŞLER VE ÇOCUKLARLA İMTİHAN.................................................................71

SONUÇ…………..………………………………………………………………….....75

BİBLİYOGRAFYA…….……………………………………………………………..78

ÖZGEÇMİŞ…………….……………………………………………………………..82