İSMÂÎL-İ ANKARAVÎ (v.1041/1631) ve “FÜTÛHÂT-I AYNİYYE” İSİMLİ ESERİ

Gedik, Fatma, İsmâîl-İ Ankaravî (v.1041/1631) ve “Fütûhât-I Ayniyye” İsimli Eseri, Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Doç.Dr.Dilâver Gürer, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı Tasavvuf Bilim Dalı, Konya 2005.

 

ÖZET

İsmâil-i Ankaravî  (v. 1041/1631) Osmanlı tasavvufunun önde gelen sîmâlarından birisidir. Belagat, tefsir, hadis ve tasavvuf sahalarında bir çok eser kaleme almıştır. İbn Arabî’nin sistemleştirmiş olduğu “vahdet-i vücûd” anlayışına bağlı bir mutasavvıf olan Ankaravî,  Mevleviyye Tarîkatı şeyhi ve Mesnevî şârihidir. Eserlerinde vahdet-i vücûd çerçevesindeki görüşleri, Mevlânâ’ya bağlılığı ve Mevleviyye Tarikatının usûl, âdâb ve erkânını yayma gayreti dikkat çeker. Bütün bu özellikleriyle Ankaravî’yi ve göz rahatsızlığı geçirmesinden sonra Allah’a hamd ve şükür maksadıyla  telif etmiş olduğu Fütûhât-ı Ayniyye isimli eserini incelemeyi amaçlayan bu çalışmada, işârî tefsir hakkında bilgi, Ankaravî’ye kadar ve onun döneminde tasavvuf, Ankaravî’nin hayatı, tasavvufî kişiliği ve bu eserdeki tasavvuf anlayışı mevcuttur. Ayrıca eser Latin harflerine çevrilmiştir.  

SUMMARY

Ismail Anqarawi (d. 1041/1631) is one of the pioneers of the Ottoman Sufism. He wrote out innumerable works in the fields of Eloquence, Interpretation, Hadith, Sufism. Anqarawi who adopted the insight of “wahdat al-wujud” which was systematized by Ibn Arabi, is sheik of Mawlawiyya Order and Mathnawi Interpreter. In his works, his way of understanding around wahdat al-wujud, his devotio his devotion to Mawlana, and his propagating struggle of Mawlawi Order’s metods, principles, bases call attention. In this thesis which aims at study Anqarawi with all these caracteristics and his work named “Futuhat-i Ayniyya” complied by him with the intention of thanksgiving and gratitude to Allah after his recovery of his eye illness, you will find out information about Sufic Interpretation,  about Sufic Interpretation,  Sufism untill his era and in his era, Ankaravi’s life, his sufic personality and the way of sufic understanding in his work. Also this work was transcribed into Latin letters.

SONUÇ

İsmâil-i Ankaravî ve  FütûhâtAyniyye isimli eserini konu edindiğimiz bu çalışmamızda öncelikle işârî tefsîr hakkında bilgi verdik. Birinci bölümde önce Ankaravî’ye kadar tasavvuf tarihinin seyrine göz attık. Sonra  Erhan Yetik’in İsmâil-i Ankaravî Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri isimli eserinden istifade ederek hayatı, eserlerini  ele aldık. İkinci bölümde Ankaravî’nin bu eseri yazma sebebi, eserin yazma ve basma nüshaları, eserin kaynaklarını tesbît ettik. Daha sonra Ankaravî’nin tasavvuf anlayışını inceledik. Bu bölümde öncelikle eserde müellifin takip ettiği metodu, eserin dil ve üslûbunu örneklerle açıklamaya çalıştık.

Kurulu bir tarîkatı şeyhlik makâmında devam ettiren Ankaravî’nin şer’î ilimlere vâkıf, Arapça, Farsça ve Klasik Osmanlıca’ya  hâkim olduğu görülmektedir. Şeyhliği, Mesnevî şârihliği ve yazmış olduğu eserleri özellikle Mevleviyye Tarîkatı içinde Ankaravî’ye özel bir misyon kazandırmış Hazret-i Şârih ünvânıyla anılır olmuştur.

Eserde Kur’ân ve sünnet rûhu hâkimdir. Ankaravî, Hazret-i Peygamber’in “Kur’ân’ı kendi re’yi ile tefsîr eden Cehennem’de yerini hazırlasın” sözünden  hareketle Kur’ân âyetlerini kendi re’yi ile tefsîr etmekten kaçınmış, ulemânın görüşlerini serdederek eserini oluşturmuştur. Bu yönüyle eser rivâyet tefsîridir, diyebiliriz. Aynı zamanda  Fâtiha Sûresinin âyetlerinin kendi ifâdesiyle “zahr, batn, had ve matla‘” manâlarına da işâret ettiği için eser İşârî tefsîrler arasında zikredilmiştir.

Ankaravî’nin Fütûhat’ta  özellikle İbn Arabî, Sadreddîn-i Konevî, Mevlânâ ve  Fahreddin er-Râzî’den sıkça iktibaslar yaptığını ve kendisinin de onların fikirleriyle aynı doğrultuda görüşler beyân ettiğini görmekteyiz.  

FütûhâtAyniyye tefsîr ve tasavvuf sahasında önemli bir kaynak eserdir. Bununla birlikte eserde konularda yeri geldikçe Fıkıh, Kelâm, Akâit, Belâgat gibi  ilim dallarıyla ilgili bilgiler yer almaktadır.

Eserde en çok  üzerinde durulan konular zahir ve batın ilmi, nefis, şükür-hamd, ibâdet-ubûdiyet ve tevhîddir.

Dervişliğin hırka giymekten ibâret olmadığı fikrini savunan Ankaravî’ye göre mürid şeriat yolunu ihmâl etmeden şeyhinin gösterdiği yoldan Hakk’a yol bulmaya çalışmalıdır. İlim ve irfân sahibi kişiliğiyle Rusûhî Dede hem şeyhlik göreviyle hem de yazmış olduğu eseleriyle müridlerine sülûk âdâbını anlatmıştır.

Şeriatsız tarîkat olmayacağı görüşünde olan Ankaravî, marifete ulaşmak için gerekli  temel esâsın ibâdet ve ubûdiyet olduğunu belirtmektedir. O’nun tasavvuf anlayışında amel ve ibâdete dayalı ahyâr tarîkını, gönül saflığına ermek için mücâhedeyi esas alan ebrâr tarîkını ve aşk ve muhabbet ehlinin yolu olan şuttâr tarîkını mezcettiğini görmekteyiz. Ama ne var ki  O şeyh kimliğiyle bu tarîklerin usûllerini rastgele değil, hastalığa göre ilaç veren tabîb gibi, yer, zaman ve ihtiyâca binâen kullanmıştır.

Ankaravî’nin yaşadığı dönem Osmanlı’da tekke, medrese, ordu üçlüsünde çatlamaların ve problemlerin olduğu dönemdir. O bu dönemde farklı tasavvuf karşıtı gruplarla mücâdele etmiştir. Buna rağmen Sünnî tasavvuf anlayışından ödün vermemiş ve müritlerini bu doğrultuda yetiştirmeye devâm etmiştir.  

Ankaravî’nin görüşlerinin ve FütûhâtAyniyye eserinin tasavvufî yaklaşımlara tekrar meyillerin başladığı günümüzde insanların yaratıcısını arama ve marifete ulaşma serüveninde onlara ışık tutmasını ümit ediyoruz.

İçİndekİler

ÖNSÖZ 

KISALTMALAR  

GİRİŞ

İŞÂRÎ TEFSÎR VE FÂTİHA TEFSÎRLERİ

I.  İŞÂRÎ (TASAVVUFÎ) TEFSÎR  

1) İŞÂRÎ TEFSÎRİN ORTAYA ÇIKIŞI VE GELİŞİMİ

2)        İŞÂRÎ TEFSÎRİN ÖZELLİKLERİ

a.         ZÂHİR VE  BÂTIN İLİM, HAD VE MATLA‘:

b.         İŞÂRÎ TEFSÎRİN KUR’ÂN VE HADİSLERDEN DELİLLERİ:

5.         İŞÂRÎ TEFSÎRİN KABÛL ŞARTLARI:

3.         İŞÂRÎ TEFSÎRLER VE  ÖRNEKLERİ

II. TASAVVUFÎ FÂTİHA TEFSÎRLERİ

BİRİNCİ BÖLÜM

İSMÂİL-İ ANKARAVÎ

I. İSMÂİL-İ ANKARAVΒNİN HAYATI  ve ESERLERİ

A.  ANKARAVΒYE KADAR TASAVVUF  

1.         GENEL TARİHÎ SEYİR  

2.         OSMANLIDA TASAVVUF  

3.         ANKARAVΒNİN YAŞADIĞI DÖNEM  

a) Siyasî, Dînî,  Kültürel Hayat

b) Tasavvufî Hayat

B.    ANKARAVΒNİN HAYATI VE KİŞİLİĞİ

1) İSMİ, KÜNYESİ, DOĞUM TARİHİ VE DOĞUM YERİ

2) AİLESİ, TAHSİLİ  VE TASAVVUFA İNTİSÂBI

3) GÖZ HASTALIĞINA TUTULMASI  VE KONYA SEYAHATİ

4) GALATA MEVLEVÎHÂNESİN’DE ŞEYHLİĞİ  VE  VEFÂTI

II.         ESERLERİ

III.  ANKARAVΒNİN TESİRİNDE KALDIĞI ŞAHISLAR  

IV. TESİRLERİ

V. ANKARAVİ VE ESERLERİ HAKKINDA YAPILAN ÇALIŞMALAR  

İKİNCİ BÖLÜM

FÜTÛHÂT-I AYNİYYE

FÜTÛHÂT-I AYNİYYE  

I.  YAZMA VE BASMA NÜSHALARI

II.         YAZILIŞ SEBEBİ VE MUHTEVÂSI

III.         KAYNAKLARI

IV. ANKARAVΒNİN TEFSÎRDE İZLEDİĞİ  METOD  

a.         ESERİN İÇİNDEKİLER ÜSLÛBU  

b.         ESERDE RİVÂYET 

c.         GRAMER VE BELÂGAT 

d.         KIRÂAT FARKLILIKLARI VE RESMܒL-MUSHAF  

e.         DİLİ, İFADE VE ÜSLÛBU  

V.   FÜTÛHÂT-I AYNİYYE’DE TASAVVUF  

VI. FÜTÛHÂT-I AYNİYYE’DE DİLE GETİRİLEN BAZI TASAVVUF KAVRAMLARININ İNCELENMESİ

1.         TASAVVUF VE SÛFİ

2.         TEVBE  

3.         HAMD VE ŞÜKÜR  

4.         HAVF VE REC  

5.         YAKÎN  

6.         YAKAZA  

7.         İBADET VE UBÛDET 

8.         MA‘RİFET 

9.         NEFS ve NEFİSLE MÜCÂHEDE  

10.    TEVHÎD  

 

VII.  ESERİN LATİN HARFLERİNE ÇEVRİLMESİ

FÂTİHA TEFSÎRİ FÜTÛHÂT-I AYNİYYE  

FÂTİHA-İ ÛLÂ

HAZRET-İ KUR’ÂN’IN FEZÂİLİNİ VE EVSÂF U HASÂİLİNİ BEYÂN EYLER  

FÂTİHA-İ SÂNİYE

İSTİÂZE’NİN MEÂNİ VE HAKÂYIKIN AYÂN EYLER  

FÂTİHA-İ SÂLİSE

BESMELE-İ ŞERÎFE’NİN ESRÂR U HAKĀİKIN VE RUMÛZ U DEKĀİKIN BEYÂN EYLER  

FASLÜN FÎ FAZÎLETİ’L-BESMELE  

(Besmelenin Fazîleti Hakkında Bir Fasl)

FASL        Besmelenin fatiha’dan ve diğer sürelerden bir ayet olup olmadığı

VASL   İsmullâh ism-i alem midir, ism-i sıfat mıdır? 

VASL   İsm-i sıfattır diyenlerin ihtilâfı

VASL  “Allah” isminin ism-i a‘zam olması

VASL   Allah isminin harflerinin sayısıyla ilgili esrâr ve nükteler

FASL 

RAHMÂN ve RAHÎM İSİMLERİNİN ESRÂR U HAKĀİKIN BEYÂN EYLER:

VASL    Rahmet-i ilâhiyyenin kısımları

VASL   “Rahmân” ın iştikâkı

VASL   “Râhîm” üzere “Rahmân”ın takdîm olunmasının sebebi

VASL    Kulun Rahman isminden hazzı ve bu isimler karşısındaki durumu 

VASL   “Bismillâh”daki “b┠harfi

FÂTİHA-İ RÂBİA

SÛRE-İ FÂTİHA’NIN FAZÂİLİNİ BEYÂN EYLER  

FÂTİHA-İ HÂMİSE

SÛRE VE ÂYETİN MA‘NÂLARINI VE ESRÂRINI BEYÂN EYLER  

FASL    Yedi sayısının  aded-i kâmil olması durumu  

FÂTİHA-İ SÂDİSE

FÂTİHA-İ ŞERÎFENİN ESÂMÎSİNİ BEYÂN EYLER  

FÂTİHA-I SÂBİA

FÂTİHA-İ ŞERÎFE’NİN SEBEB-İ NÜZÛLÜNÜ VE İNZÂL VE TENZÎLİN MA‘NÂLARINI BEYÂN EYLER  

ASL-I EVVEL  

( الحمد لله رب العالمين  ) ÂYET-İ KERÎMESİ’NİN TEFSÎR U TAHKÎKIN VE ESRAR U TEDKÎKİN BEYÂN EYLER  

VASL      “Hamd” Lafzı

VASL      “El-hamdülilllâh” Lafzı

FASL             “lâm-ı   lillâh” daki dört vecih  

VASL      “El-hamdülillâh” ın iştikâkı ve  “El-hamdülillâh ” demenin fazileti

FASL            “Rab” lafzı

FASL           “Âlem ” kelimesinin iştikâkı

ASL-I SÂNÎ

الرحمن الرحيم [ER-RAHMÂNİ’R-RAHÎM] ÂYET-İ KERİMESİNİN TEFSÎRİNİ VE BESMELE’DE ZİKROLDUKTAN SONRA TEKRÎRİNİ BEYÂN EYLER.

 

ASL-I SÂLİS  

مالك يوم الدين  [MÂLİK-İ YEVMİ’D-DÎN] ÂYET-İ KERÎMESİNİN ESRÂR U HAKĀİKINI BEYÂN EYLER  

VASL    “Melik” ve “Mâlik” Kıraatı

VASL     Meliklik ve Mâlikliğin Yevm-i Dîne Tahsîsi

FASL          “Yevm” ve  Yevm’in  “mâlik”e  izâfeti

FASL          “Dîn” kelimesi

FAS L          Kıyametin kâim olması durumu  

ASL-I RÂBİ‘

اياك نعبد و اياك نستعين  [İYYÂKENA’BÜDÜ VE İYYÂKE NESTAÎN] ÂYET-İ KERÎMESİNİN ESRÂR U HAKĀİK VE RUMÛZ U DAKĀİKIN BEYÂN EYLER  

FASL             ibadet   ve  ubûdet 

VASL      “Na‘ büdü”nün iştikâkı

VASL       “Na ‘büdü”nün nûnu 

FASL               İstiânet ve Maûnet 

VASL        “İyyâke” lafzı ve tekranın sebebi, ibadet ve istiânetin bir arada kullanımı

VASL        Âyetin itikâdî boyutu 

ASL-I HÂMİS  

اهدنا الصراط المستقيم  [İHDİNE’S-SIRÂTA’L-MÜSTEKÎM] ÂYET-İ KERÎMESİNİN ESRÂR U HAKÂİKINI VE RUMÛZ-I DAKÂİKINI BEYÂN EYLER  

FASL         hidâyet 

FASL          sırât 

FASL          “müstakîm” in  iştikâkı

VASL 

ASL-I SÂDİS  

صراط الذين انعمت عليهم  [SIRÂTALLEZÎNE EN’AMTE ALEYHİM] ÂYET-İ KERÎMESİNİN BAZI HAKĀİK VE DAKĀİKIN BEYÂN EYLER  

FASL           sırât   lafzının tekrarı  hakkında ulemanın görüşleri

FASL            “ellezîne” ism-i mevsûlü ve  bununla ilgili işârî yorum  

ASL-I SÂBİ‘

غير المغضوب عليهم و لا الضالين  [ĞAYRİ’L-MAĞDÛBİ ALEYHİM VE LE’D-DÂLLÎN] ÂYET-İ KERÎMESİNİN TEFSÎR VE TE’VÎLİN BEYÂN EYLER.

FASL               “Gayr” kelimesi

FASL                “gazab” ve “gazab-ı ilâhî”

FASL                 “L┠ve “gayr”

FASL               “mağdûbün aleyhim” ve “Dâllîn” kimlerdir? 

SONUÇ  

BİBLİYOGRAFYA