İSMÂÎL-İ ANKARAVÎ (v.1041/1631) ve “FÜTÛHÂT-I AYNİYYE” İSİMLİ ESERİ

Gedik, Fatma, İsmâîl-İ Ankaravî (v.1041/1631) ve “Fütûhât-I Ayniyye” İsimli Eseri, Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Doç.Dr.Dilâver Gürer, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı Tasavvuf Bilim Dalı, Konya 2005 .

ÖZET

İsmâil-i Ankaravî (v. 1041/1631) Osmanlı tasavvufunun önde gelen sîmâlarından birisidir. Belagat, tefsir, hadis ve tasavvuf sahalarında bir çok eser kaleme almıştır. İbn Arabî’nin sistemleştirmiş olduğu “vahdet-i vücûd” anlayışına bağlı bir mutasavvıf olan Ankaravî, Mevleviyye Tarîkatı şeyhi ve Mesnevî şârihidir. Eserlerinde vahdet-i vücûd çerçevesindeki görüşleri, Mevlânâ’ya bağlılığı ve Mevleviyye Tarikatının usûl, âdâb ve erkânını yayma gayreti dikkat çeker. Bütün bu özellikleriyle Ankaravî’yi ve göz rahatsızlığı geçirmesinden sonra Allah’a hamd ve şükür maksadıyla telif etmiş olduğu Fütûhât-ı Ayniyye isimli eserini incelemeyi amaçlayan bu çalışmada, işârî tefsir hakkında bilgi, Ankaravî’ye kadar ve onun döneminde tasavvuf, Ankaravî’nin hayatı, tasavvufî kişiliği ve bu eserdeki tasavvuf anlayışı mevcuttur. Ayrıca eser Latin harflerine çevrilmiştir.

SUMMARY

Ismail Anqarawi (d. 1041/1631) is one of the pioneers of the Ottoman Sufism. He wrote out innumerable works in the fields of Eloquence, Interpretation, Hadith, Sufism. Anqarawi who adopted the insight of “wahdat al-wujud” which was systematized by Ibn Arabi, is sheik of Mawlawiyya Order and Mathnawi Interpreter. In his works, his way of understanding around wahdat al-wujud, his devotio his devotion to Mawlana, and his propagating struggle of Mawlawi Order’s metods, principles, bases call attention. In this thesis which aims at study Anqarawi with all these caracteristics and his work named “Futuhat-i Ayniyya” complied by him with the intention of thanksgiving and gratitude to Allah after his recovery of his eye illness, you will find out information about Sufic Interpretation, about Sufic Interpretation, Sufism untill his era and in his era, Ankaravi’s life, his sufic personality and the way of sufic understanding in his work. Also this work was transcribed into Latin letters.

SONUÇ

İsmâil-i Ankaravî ve Fütûhât-ı Ayniyye isimli eserini konu edindiğimiz bu çalışmamızda öncelikle işârî tefsîr hakkında bilgi verdik. Birinci bölümde önce Ankaravî’ye kadar tasavvuf tarihinin seyrine göz attık. Sonra Erhan Yetik’in İsmâil-i Ankaravî Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri isimli eserinden istifade ederek hayatı, eserlerini ele aldık. İkinci bölümde Ankaravî’nin bu eseri yazma sebebi, eserin yazma ve basma nüshaları, eserin kaynaklarını tesbît ettik. Daha sonra Ankaravî’nin tasavvuf anlayışını inceledik. Bu bölümde öncelikle eserde müellifin takip ettiği metodu, eserin dil ve üslûbunu örneklerle açıklamaya çalıştık.

Kurulu bir tarîkatı şeyhlik makâmında devam ettiren Ankaravî’nin şer’î ilimlere vâkıf, Arapça, Farsça ve Klasik Osmanlıca’ya hâkim olduğu görülmektedir. Şeyhliği, Mesnevî şârihliği ve yazmış olduğu eserleri özellikle Mevleviyye Tarîkatı içinde Ankaravî’ye özel bir misyon kazandırmış Hazret-i Şârih ünvânıyla anılır olmuştur.

Eserde Kur’ân ve sünnet rûhu hâkimdir. Ankaravî, Hazret-i Peygamber’in “Kur’ân’ı kendi re’yi ile tefsîr eden Cehennem’de yerini hazırlasın” sözünden hareketle Kur’ân âyetlerini kendi re’yi ile tefsîr etmekten kaçınmış, ulemânın görüşlerini serdederek eserini oluşturmuştur. Bu yönüyle eser rivâyet tefsîridir, diyebiliriz. Aynı zamanda Fâtiha Sûresinin âyetlerinin kendi ifâdesiyle “zahr, batn, had ve matla‘” manâlarına da işâret ettiği için eser İşârî tefsîrler arasında zikredilmiştir.

Ankaravî’nin Fütûhat’ta özellikle İbn Arabî, Sadreddîn-i Konevî, Mevlânâ ve Fahreddin er-Râzî’den sıkça iktibaslar yaptığını ve kendisinin de onların fikirleriyle aynı doğrultuda görüşler beyân ettiğini görmekteyiz.

Fütûhât-ı Ayniyye tefsîr ve tasavvuf sahasında önemli bir kaynak eserdir. Bununla birlikte eserde konularda yeri geldikçe Fıkıh, Kelâm, Akâit, Belâgat gibi ilim dallarıyla ilgili bilgiler yer almaktadır.

Eserde en çok üzerinde durulan konular zahir ve batın ilmi, nefis, şükür-hamd, ibâdet-ubûdiyet ve tevhîddir.

Dervişliğin hırka giymekten ibâret olmadığı fikrini savunan Ankaravî’ye göre mürid şeriat yolunu ihmâl etmeden şeyhinin gösterdiği yoldan Hakk’a yol bulmaya çalışmalıdır. İlim ve irfân sahibi kişiliğiyle Rusûhî Dede hem şeyhlik göreviyle hem de yazmış olduğu eseleriyle müridlerine sülûk âdâbını anlatmıştır.

Şeriatsız tarîkat olmayacağı görüşünde olan Ankaravî, marifete ulaşmak için gerekli temel esâsın ibâdet ve ubûdiyet olduğunu belirtmektedir. O’nun tasavvuf anlayışında amel ve ibâdete dayalı ahyâr tarîkını, gönül saflığına ermek için mücâhedeyi esas alan ebrâr tarîkını ve aşk ve muhabbet ehlinin yolu olan şuttâr tarîkını mezcettiğini görmekteyiz. Ama ne var ki O şeyh kimliğiyle bu tarîklerin usûllerini rastgele değil, hastalığa göre ilaç veren tabîb gibi, yer, zaman ve ihtiyâca binâen kullanmıştır.

Ankaravî’nin yaşadığı dönem Osmanlı’da tekke, medrese, ordu üçlüsünde çatlamaların ve problemlerin olduğu dönemdir. O bu dönemde farklı tasavvuf karşıtı gruplarla mücâdele etmiştir. Buna rağmen Sünnî tasavvuf anlayışından ödün vermemiş ve müritlerini bu doğrultuda yetiştirmeye devâm etmiştir.

Ankaravî’nin görüşlerinin ve Fütûhât-ı Ayniyye eserinin tasavvufî yaklaşımlara tekrar meyillerin başladığı günümüzde insanların yaratıcısını arama ve marifete ulaşma serüveninde onlara ışık tutmasını ümit ediyoruz.