ÇAĞIMIZDA İFTÂ USÛLÜ

Özdemir, Ahmet, Çağımızda İftâ Usûlü, Yüksek Lisans Tezi, Danışman: Prof. Dr. Hayreddin KARAMAN, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2000.

TEZ ÖZETİ

Biz bu çalışmamızı giriş ve çağımızda iftâ usulü olmak üzere iki kısma ayırdık. Giriş bölümünde konu ile ilgili önemli birkaç terimin açıklamasını yaptıktan sonra iftâ usulü probleminin ortaya çıkış zamanını ve böyle bir problemin doğmasına sebep olan faktörleri tespit etmeye çalıştık. Bu amaçla Hz. Peygamber döneminden başlayarak sırasıyla sahabe, tâbiun, tebeüttâbiun, duraklama ve kanunlaştırma dönemlerini ana hatlarıyla ele alınmıştır.

Klasik dönemde uygulanan iftâ usulünü tespit edebilmek için öncelikle mezheplerin benimsedikleri fukaha tabakatını naklettik daha sonra da müctehid, muharic ve mukallid tabakasına mensup bulunan fakihlerin fetva verirken uyguladıkları usulü ayrı ayrı belirttik. Konunun sonunda da yukarıda bahsettiğimiz her üç tabakaya mensup fakihlerin iftâ kaynaklarını zikrettik.

Bu bilgileri arz ettikten sonra çağımızda uygulanan iftâ usulünü ele aldık. Konunun genişliği sebebiyle sadece Cumhuriyetin ilanından sonra Türkiye’de uygulanan iftâ usulünü tespit ettik.

Çağımızdaki iftâ usulünü ortaya çıkarabilmek için önce fetva verenlerde, fetva isteyenlerde ve fetvaya konu olan meselelerde meydana gelen değişiklikleri sebepleri ile birlikte açıklanmış, daha sonra günümüzde fetva veren birkaç fakihin uyguladığı iftâ usulünü ve son dönemlerde yazılmış iftâ kaynakları tespit edilmiştir.

Araştırmamızın sonucunda görülmüştür ki hem klasik dönemde, hem de çağımızda tek bir usul değil usuller söz konusudur. Her müfti kendi ilmi seviyesine uygun usul ile fetva vermektedir. Mukallid mertebesindeki müftü taklid usulü ile, muharric mertebesindeki müftü tahric usulü ile ve müctehid mertebesindeki fakih de ictihad usulü ile fetva vermektedir. Bununla birlikte bir fakihin her zaman aynı usul ile fetva verme zorunluluğu yoktur. Fazla bilgi sahibi olmadığı bir mesele hakkında diğer müctehidlerin görüşlerini naklederek (taklid usulü) fetva veren bir fakih derinlemesine bilgi sahibi olduğu bir konuda –diğer şartları da taşıyorsa- fetva verirken ictihad metodunu kullanabilir. Zaten cumhuru ulema ictihadın tecezzisini caiz kabul etmiştir.

Fetvaya konu olan meselelerde klasik döneme nazaran bazı değişiklikler olmuş, eskiden sürekli sorulan bazı sorular artık sorulmazken yeni yeni konularda fetva istenilmeye başlanmıştır. Farklı kültür ve medeniyetlerin İslâm toplumuna etkileri, yaşama şartlarında meydana gelen değişmeler, insan tabiatının sürekli değişime açık olması fetva konularının değişmesinde başlıca etkenlerdir.

Günümüzde hem Türkiye’de, hem de diğer ülkelerde fıkıh konusunda önemli çalışmalar yapılmakta ve değerli eserler neşredilmektedir.

SUMMARY

Literally, fatwa is derived from the root fata, which includes in its semantic field the meanings “youth, newness, clarification”. The technical usage of the term fatwa became more specific, after the compilation of legal literature by the different schools, the term fatwa was used for the cases not covered in the fıqh (law) books.

The act of giving a fatwa is a futya or iftâ, the person who gives a fatwa or is engaged in that profession is a mufti; the person who asks for a fatwa is a mustafti.

The thesis includes two chapters. The first chapter is entrance, the second chapter is the method of fatwa in our century.

In the first chapter there are meanings of important terms and appearance of method of fatwa problem.

Accordingly I mentioned periods of “The Prophet, Sahabe, Tabiun, Tebeuttabıun, Discontinuance, Legislate”. I explained the degree of fukaha that is “Mujtahid- Muharric- Muqallid”.

Afterwards I discussed method of fatwa in our century. I explained the differences of the mufti and mustefti and matters’ fatwa in our century for discovering the method of fatwa in our century and then I explained the sources of fatwa.

İÇİNDEKİLER

Kısaltmalar-4

Önsöz-5

GİRİŞ

I- TERİMLER-7

II- İFTÂ USULÜ PROBLEMİNİN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEBİ VE ZAMANI

1- Hz. Peygamber Dönemi-8

2- Sahabe Dönemi-9

3- Tabuin Dönemi-10

4- Tebeü’t-Tabiin Dönemi-12

5- Taklid ve Duraklama Dönemi-13

6- Kanunlaştırma Dönemi-14

III- KLASİK DÖNEMDE UYGULANAN İFTÂ USULÜ

A- FETVA VERENLER

1- Hanefilerde Fukahanın Tabakatı-15

2- Şafiilerde Fukahanın Tabakatı-18

B- İFTÂ USULÜ

1- MÜCTEHİDLER

a-İctihadın Tarifi-20

b- Müctehid Olabilmenin Şartları-20

c- İctihad Usulü

c1- İmam Ebu Hanife’nin Usulü-22

c2- İmam Malik’in Usulü-22

c3- İmam Şafii’nin Usulü-22

c4- İmam Ahmed b. Hanbel’in Usulü-23

2- MUHARRİCLER

a- Tahricin Tanımı-24

b- Tahric Ehliyeti-24

c- Tahric Usulü24

3- MUKALLİDLER

a- Taklidin Tarifi-25

b- Taklid Usulü

b 1) Hanefi Mezhebinde Mukallidin Uyması Gereken İftâ Usulü-25

b2) Maliki Mezhebinde Mukallidin Uyması Gereken İftâ Usulü -27

b 3) Şafii Mezhebinde Mukallidin Uyması Gereken İftâ Usulü-28

b 4) Hanbeli Mezhebinde Mukallidin Uyması Gereken İftâ Usulü-29

C- İFTÂ KAYNAKLARI

1- Müctehidler İçin İftâ Kaynakları-30

2- Muharricler İçin iftâ Kaynakları-31

a) Hanefi Mezhebi-31

b) Maliki Mezhebi-31

c) Şafii Mezhebi-32

d) Hanbeli Mezhebi-32

3- Mukallidler İçin İftâ Kaynakları-33

ÇAĞIMIZDA UYGULANAN İFTÂ USULÜ

İ- FETVA VERENLER

Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Fetva Verenler-35

II- FETVA İSTEYENLER-39

III- FETVAYA KONU OLAN MESELELER

A- Çağımızda Türkiye’de Fetvaya Konu Olan Meselelerin Tespiti-41

1) İlmihal Kitapları-41

2) Soru-Cevap Şeklinde Yazılan Kitaplar-44

3) Müstakil Bir Konu Üzerine Yazılan Kitaplar-46

B- Fetvaya Konu Olan Meselelerde Meydana Gelen Değişikliklerin Sebepleri

1) Sanayileşme-47

2) Batı Kültür ve Medeniyetinin Etkisi-48

3) İlmi ve Teknolojik Gelişmeler-48

4) Laiklik Prensibi-49

5) Ekonomi Sahasında Yaşanılan Gelişmeler-49

IV- GÜNÜMÜZDE İFTÂ USULÜ

1- İsmail Hakkı İzmirli’nin İftâ Usulü-50

2- Numan Kurtulmuş’un İftâ Usulü-52

3- Ömer Nasuhi Bilmen’in İftâ Usulü-52

4- Hayreddin Karaman’ın İftâ Usulü-53

5- Süleyman Ateş’in İftâ Usulü-57

6- Yaşar Nuri Öztürk’ün İftâ Usulü-59

7- Mehmet Erkal’ın İftâ Usulü-62

8- Faruk Beşer’in İftâ Usulü-64

9- Mehmet Paksu’nun İftâ Usulü-65

10- İsmail Mutlu’nun İftâ Usulü-66

Değerlendirme-67

V- ÇAĞIMIZDA KULLANILAN İFTÂ KAYNAKLARI-68

VI- FETVA ADABI-70

BİBLİYOGRAFYA-71