BAPTİSTLER VE TOPLUMSAL MODEL ANLAYIŞLARI (İSTANBUL ÖRNEĞİ)

Akcaoğlu Serhan, Baptistler ve Toplumsal Model Anlayışları (İstanbul Örneği), Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı Din Sosyolojisi Bilim Dalı, Danışman: Yrd.Doç.Dr. Kürşat Demirci, İstanbul, 2005.

GİRİŞ

ARAŞTIRMANIN KONUSU VE PROBLEMİ

Nicelik olarak dünya üzerinde bugün en çok mensubu bulunan din Hıristiyanlıktır. İlahiyatı, genel olarak Hz. İsa’nın uluhiyetine (tanrılığına) ve İsa’nın insanlık için kendini feda ettiği inancına dayanan Hıristiyanlık, çok kısa sürede yayılma fırsatı bulmuş ve en çok mensubu bulunan din haline gelmiştir. XI.yy.da önce Katoliklik ve Ortodoksluk olarak ikiye ayrılan Hıristiyan dünyası, XVI. yy.da da Reform Hareketleriyle Protestanlık mezhebini ortaya çıkarmış ve ilahiyat da dahil olmak üzere dinin bir çok alanında ciddi farklılıklar ve kopmalar gündeme gelmiştir. Bu ana mezheplerin yanında daha küçük çaplı görüş farklılıkları ise alt mezheplerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Belli bir otoriteye ve hiyerarşiye karşı çıkarak ortaya çıkan Protestanlık mezhebi, diğerlerine göre daha fazla parçaya ayrılmıştır. Bunun da sebebi Protestanlığın akla ve düşünmeye daha çok önem vermesinden kaynaklanan, akıl yürütme ve yorum yapma özgürlüğü ve esnekliği sağlayan yapısıdır.

Protestanlığın düşünsel anlamda sağladığı bu esnek ortamda ortaya çıkan ve kısa sürede büyüyen cemaatlerinden biri de Baptizmdir. Vaftizin kimler için ve nasıl uygulanacağı konusundaki fikir ve uygulama farklılığıyla dikkat çeken Baptistler günümüz dünyasında gündemi belirleyecek veya değiştirecek kadar çoğalmışlar ve güçlenmişlerdir. Sayısal anlamda da azımsanamayacak kadar büyük olan Baptistler her geçen gün biraz daha büyümeye ve güçlenmeye devam etmektedirler.

Türkiye’de de varlıklarını hissettirmeye başlayan Baptistler, İzmir’de kurdukları İzmir Baptist Kilisesiyle varlıklarını resmen ilan etmiş durumdadırlar. Baptist adıyla kurulmuş resmi bir kiliseye sahip olmamakla birlikte İstanbul’da da Baptistlerin varlığı dikkat çekmektedir. İstanbul’da yaşayan Baptistlerle ilgili yaptığımız bu çalışmada onların dini yaşamlarından çok, toplumsal yaşamlarını ve toplumsal hayat anlayışlarını ortaya koymaya çalıştık. Araştırmamızın problemleri aşağıda sıralanmıştır:

İstanbul’daki Baptistlerin diğer Protestan cemaatlerle benzer ve farklı yönleri var mıdır? Varsa nelerdir?

İstanbul’daki Baptistlerin toplumsal hayatlarında dinin belirleyicilik oranı nedir?

İstanbul’daki Baptistler, kurumsallaşma sürecinin neresindedirler?

İstanbul’da yaşayan Baptistler arasında yerli ve yabancı oranı nedir ve bu iki grup arasında kısmi ya da köklü tutum farklılıkları söz konusu mudur?

Evlilik, kadın ve aile ile ilgili genel düşünce ve tavırları nasıldır?

Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin toplumsal ve üniter bünyesiyle bütünleşmelerinde problemler var mıdır? Devlet ve laiklik konusundaki düşünce ve tutumları nasıldır?

SONUÇ

XVII. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan Baptistler kısa sürede yayılmışlar ve dünyanın her yerinde içinde yaşadıkları topluma yön verir hale gelmişlerdir. Misyonerlik faaliyetleriyle ön plana çıkan Baptist hareketi bazı konularda Protestanlıktan farklı bir çizgi oluşturmuştur. Sadece yetişkinlerin vaftiz edilmesi gerektiğini savunan Baptistler diğer taraftan yetişkin vaftizinden daha çok iman vaftizine önem vermişlerdir.

Bir kısmı fundamentalist cereyanların içinde yer almakla beraber çoğunluğu din ve düşünce anlamındaki özgürlük savunuculuğunun bayraktarlığını üstlenmiştir.

Çok katı bir mezhep taassubu içerisine girmeyen Baptistler İsa’nın kendileri için canını feda ettiğine inanan herkesi iman dairesi içine almışlar, kendilerine has uyguladıkları “Açık Akşam Yemeği” uygulaması ile de cemaatlerinin ve ibadetlerinin kapısını herkese açmışlardır.

Türkiye’de ise yeni yeni gelişmeye başlayan Baptistler, kurdukları ilk ve henüz tek kilise olan İzmir Baptist Kilisesi ile kurumsallaşmalarını büyük ölçüde tamamlamışlar ve Türkiye’deki varlıklarına resmi bir hüviyet kazandırmışlardır. İstanbul’da ise sadece Baptistlere ait olan resmi bir kilise oluşumu yoktur. Ancak yerli ve yabancı birçok Baptist, İstanbul’daki Serbest Protestan Kiliselerinde ibadetlerini yerine getirmekte ve onlarla irtibat halinde çalışmalarını yürütmektedir.

Yerli Baptistler Türk kültürünü daha çok özümsemiş ve benimsemiş gözükmektedir. İstanbul’daki Baptistler, kimlik olarak kendilerini serbest Protestan, Hıristiyan, Türk Hıristiyan gibi kavramlarla ifade etmektedirler. Ancak buna rağmen Müslüman Türkler tarafından dışlanmaktan ve Türk olarak kabul edilmemekten şikayet etmektedirler. Karşılaştıkları toplumsal sıkıntıları da dua yoluyla aşmaya çalışmaları, kabul ettikleri dinin, ne derece hayatlarının içinde olduğunun göstergesidir.

Hz. İsa’ya inanan herkesi Hıristiyan kavramının içinde kabul eden Baptistler, diğer Hıristiyan hareket ve mezhep mensuplarını da kucaklayan bir tutum sergilemektedirler. Yukarıda belirtildiği gibi, sadece Baptistlere ait olan açık akşam yemeği uygulamasıyla da bu kucaklamanın sadece sözde kalmadığını ispatlar gözükmektedirler.

Hz. İsa’ya gerçekten inanmış olan herkesle evlenilebileceği düşüncesinde olan Baptistler, başka bir dine mensup olan kişiyle evlenme konusunda hiç de esnek davranmamaktadırlar. Bir kadın ve bir erkeğin aynı çatı altında yaşayabilmelerinin tek ön koşulu, nikahtır. Son dönemlerde popüler kültürün bir parçası haline getirilmeye çalışılan nikahsız birlikte yaşama modası İstanbul’daki Baptistler arasında kesin olarak karşı çıkılan bir durumdur. Nikah konusunda bu kadar katı olan Baptistler arasında resmi ve dini nikahın önceliği konusunda net bir tavır yoktur. Ancak bütün Baptistler her ikisini de birden uygulamaktadırlar. Katolik dünyasının sivri ve katı kurallarından sıyrılmayı başarmış gibi gözüken Baptistler, din adamlarının evlenip çoluk-çocuğa karışmasını gayet normal karşılamaktadırlar. Gerçi bu durum, diğer Protestan cemaatler için de aynen geçerlidir.

Dünyanın farklı yerlerindeki Baptistlerde görülenin aksine İstanbul’daki Baptistler çok eşliliğin her türüne karşıdırlar ve toplumsal yaşam anlayışlarında böyle bir uygulamanın hiçbir örneği yoktur.

Baptistlerin toplumsal ve özel hayatta kadına bakışları klasik Hıristiyan anlayışından çok farklı değildir. tıpkı diğer Hıristiyanlar gibi onlara göre de kadının yeri kocasının yanı değil, arkasıdır. Kadın-erkek ilişkilerinde kadına düşen, erkeğine itaattir. Bu anlayıştan hareketle onlar kilise görevlerinin üst basamaklarında kadına yer vermemektedirler. Ayrıca feminizm hareketine de karşıdırlar.

Türk toplumuna adaptasyon sancıları çeken Baptistler, bu konuda Müslüman Türklerden dert yanmakta ve onlar tarafından bu toplumun bir parçası olarak kabul edilmemekten şikâyet etmektedirler.

İstanbul’daki Baptistlerden Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olanlar, devletle ilgili sorumluluklarını yerine getirmektedirler. Devletin laik yapısını bir taraftan tanrısal irade tarzlarından biri olarak kabul etmekte, diğer taraftan Kutsal Kitap ile devlet kuralı çeliştiğinde Kutsal Kitap’a uyacaklarını ifade etmektedirler. Toplumsal hayatlarının hemen hemen bütün ayrıntılarını Kutsal Kitaba göre şekillendirmektedirler.

Aile kurumuna son derece hassasiyet gösteren Baptistler toplumun düzelmesinin yolunun ailenin düzelmesinden geçtiğini belirtmektedirler.

Sonuç olarak araştırmamız bize göstermiştir ki; İstanbul’da yaşayan yerli ve yabancı Baptistler arasında Türk ve yabancı olmaktan kaynaklanan bazı tutum ve düşünce farklılıkları vardır. Aynı dini düşünce ve inanca sahip farklı kültürlerden iki farklı insan veya iki farklı toplumsal grup, birçok konuda farklılıklar gösterebilmektedir.

Diğer taraftan İstanbul’daki Baptistlerin toplumsal hayatlarında dinin belirleyicilik oranı oldukça yüksektir ve açık ara farkla birinci sırada yer almaktadır. Ekonomiden sağlığa, eğitimden hukuka her şeyin temelinde onlara göre din ve Kutsal Kitap vardır. Kutsal Kitap sadece dini hayatın değil, bütün toplumsal yaşam alanlarının temel rehber kitabını oluşturur. Yaşam ve düşünce tarzlarından ancak ona uyan ve onun normlarıyla çelişmeyenler Baptistler arasında kabul görebilir.